Ρουσάλια – Το πανηγύρι των νεκρών…

Ένα πανάρχαιο ταφικό έθιμο που σώζεται μέχρι τις μέρες μας

Αν κάποιος βρεθεί στην Τοπική Κοινότητα Δροσοπηγής την Κυριακή της πεντηκοστής σίγουρα θα σταθεί εμβρόντητος μπροστά στο θέαμα των κατοίκων οι οποίοι κρατώντας πιατέλες με διάφορες λιχουδιές, φρούτα εποχής, ταψιά με πίτες, κυρίως γαλατόπιτες (κιουμοστόρε), σκεπασμένες με βαθυπράσινα φύλλα καρυδιάς και αγκαλιές λουλούδια (κυρίως τριαντάφυλλα), να κατηφορίζουν προς την περιοχή του νεκροταφείου. Όχι, δε συμβαίνει τίποτα δυσάρεστο, απλά για τους Δροσοπηγιώτες η Κυριακή της Πεντηκοστής είναι μέρα μνήμης, μέρα αφιερωμένη στους νεκρούς.

Ρουσάλια - ένα πανάρχαιο ταφικό έθιμο - 5Ρουσάλια - ένα πανάρχαιο ταφικό έθιμο - 8a

Παρ’ όλα αυτά η ημέρα τούτη δεν περιλαμβάνει, θλίψη, πόνο, θρήνο και μοιρολόι αλλά χαρά και ευωχία. Οι τάφοι αστράφτουν καθαροί και στολισμένοι, τα καντηλάκια λαμπιρίζουν, τα κεριά καίνε και ο χώρος όπου αναπαύονται οι ψυχές, για μια και μοναδική μέρα το χρόνο, μετατρέπεται από χώρος θλίψης σε χώρο πανήγυρης. Είναι οι μέρα που οι Δροσοπηγιώτες γιορτάζουν τα Ρουσάλια. Επισκέπτονται τάφους συγγενών και φίλων, προσφέρουν και δέχονται εδέσματα, δίνουν και παίρνουν ευχές, για ανάπαυση των ψυχών και υγεία των ζωντανών, έχοντας την βαθειά πεποίθηση ότι οι νεκροί περιφέρονται ανάμεσά τους, γιορτάζουν και απολαμβάνουν και αυτοί το πλουσιοπάροχο γεύμα που τους προσφέρεται, πριν επιστρέψουν στον κάτω κόσμο, μιας και η παράδοση θέλει τις ψυχές να ανεβαίνουν από τον Άδη πάνω στη γη την ημέρα της Ανάστασης, και να επιστρέφουν πίσω την Κυριακή της Πεντηκοστής. Παλαιότερα το τελετουργικό της επιστροφής των νεκρών στο Άδη, ξεκίναγε το πρωί της Κυριακής της Πεντηκοστής από τον ναό της προστάτιδας Αγίας Τριάδος.

Ρουσάλια - ένα πανάρχαιο ταφικό έθιμο - 4

Σύμφωνα με διηγήσεις της μαμάς μου αλλά και άλλων συγχωριανών μου, που έχουν βιώσει το έθιμο από την παιδική τους ηλικία, αυθεντικά και στην ολότητά του, οι κάτοικοι, πήγαιναν στον ναό κρατώντας κλαδιά καρυδιάς. Με αυτά τα κλαδιά στα χέρια και κατά το τέλος της λειτουργίας, ο ιερέας, συγκέντρωνε τις ψυχές και τους έδειχνε το δρόμο της επιστροφής. Καθ’όλη τη διάρκεια του τελετουργικού όλοι, μικροί μεγάλοι στέκονταν ευλαβικά γονατιστοί, και μπροστά στο ιερό, στη σειρά, τα μικρά παιδιά. Πίστευαν, μάλιστα, πως αν κανείς είχε καρδιά καθαρή και αγνό πνεύμα, μπορούσε να δει και να ακούσει τα αγαπημένα του πρόσωπα. Λέγεται ότι τα μικρά παιδιά που συμμετείχαν στο τελετουργικό όντας άκακα και αγνά, είχαν δει και είχαν ακούσει αγαπημένες ψυχές να περιφέρονται στο χώρο του ναού.

Ρουσάλια - ένα πανάρχαιο ταφικό έθιμο - 2

Στο τέλος, σύσσωμο το εκκλησίασμα κατευθύνονταν προς τα νεκροταφεία όπου σε κλίμα χαράς και πανηγυριού αποχαιρετούσαν τις ψυχές των αγαπημένων τους. Η χρήση των κλαδιών της καρυδιάς έχει την εξήγησή της. Η καρυδιά σύμφωνα με τους αρχαίους έλληνες ήταν δέντρο ιερό και ήταν, κατά κάποιον τρόπο, ο δρόμος που ένωνε τον κόσμο των νεκρών με τον κόσμο των ζωντανών. Για αυτό και οι γυναίκες της Δροσοπηγής, ακόμα και σήμερα, σκεπάζουν τις πίτες που προσφέρουν στα Ρουσάλια, με κλαδιά καρυδιάς ενώ σε άλλες περιοχές, σκεπάζουν με αυτά ολόκληρο τον τάφο.

Ρουσάλια - ένα πανάρχαιο ταφικό έθιμο - 6

Τα πράσινα φύλλα της καρυδιάς, σύμφωνα με την αρχαία ελληνική παράδοση, δίνουν ειρήνη στους νεκρούς. Οι πρόγονοί μας πίστευαν, ότι η καρυδιά με το βαθύ πράσινο (μαυροπράσινο) χρώμα ήταν το δέντρο του θεού Πλούτωνα, και ότι μόνο αυτό υπήρχε στο βασίλειο των νεκρών, και πως στη σκιά του ξάπλωναν και αναπαύονταν οι ψυχές τους. Ακόμα και στις μέρες μας οι γηραιότεροι κάτοικοι λένε πως ο ίσκιος της καρυδιάς είναι βαρύς και δεν πρέπει κανείς να αναπαύεται ή και να κοιμάται κάτω από τα φυλλώματά της, ειδικά τη νύχτα, γιατί εκεί μαζεύονται οι «κακές ανάσες και οι νεράιδες». Αν κάποιος παραμένει κάτω από καρυδιά αρρωσταίνει, πονοκεφαλιάζει και κινδυνεύει από άμεσο θάνατο. Ίσως η πεποίθηση αυτή σχετίζεται με το γεγονός ότι, κάτω από τις καρυδιές δεν αναπτύσσεται τίποτα, διότι τα φύλλα της καρυδιάς περιέχουν ουσίες ιδιαίτερα τοξικές.

Ρουσάλια - ένα πανάρχαιο ταφικό έθιμο - 7Ρουσάλια - ένα πανάρχαιο ταφικό έθιμο - 1

Επίσης, εξακολουθούν να σχετίζουν την καρυδιά με την διάρκεια της ζωής. Λένε πως οποίος νέος ή νέα φυτέψει καρυδιά πεθαίνει, όταν ο κορμός της γίνει παχύτερος και από το λαιμό του. Γι’ αυτό καρυδιές φύτευαν μόνο οι γέροντες τους.

Τα Δροσοπηγιώτικα «ρουσάλια» ή «Σάια», έχουν τις ρίζες τους στα βάθη των αιώνων. Σε Αττική λήκυθο που χρονολογείται περίπου στο 440 π.Χ., απεικονίζεται γυναίκα που καταθέτει στον τάφο νεαρού άνδρα, φύλλα καρυδιάς και κάνιστρο με προσφορές, Είναι μια σκηνή ιδιαίτερα συνηθισμένη σε λευκές ληκύθους, οι οποίες εκείνη την εποχή χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά στην ταφική διαδικασία. Εδώ πρέπει να σημειώσω κάτι που το βίωσα κι εγώ στα παιδικά μου χρόνια. Θυμάμαι ότι πήλινα μικρά σκεύη, (σταμνάκια) όμοια με αρχαιοελληνικά αγγεία, με τριαντάφυλλα πρόσφεραν, αυτήν την ημέρα , μαζί με τις πίτες και τα φρούτα της εποχής οι γυναίκες του χωριού. Σήμερα τα πήλινα σταμνιά έχουν αντικατασταθεί από γυάλινα, κανάτια, ή άλλου είδους χρηστικά σκεύη, ποτήρια, φλιτζανάκια του καφέ, κτλ.

Ρουσάλια - ένα πανάρχαιο ταφικό έθιμο - 8b

Οι αρχαίοι έλληνες τιμούσαν τους νεκρούς τους μέσα από αυτό το λατρευτικό έθιμο την εποχή που η φύση οργίαζε, εκεί κατά τα τέλη Μαίου με αρχές Ιουνίου που η ανθοφορία, ιδιαίτερα των τριαντάφυλλων, ήταν στο απόγειό της. Επισκέπτονταν τα νεκροταφεία, στόλιζαν τα μνήματα με πολλά τριαντάφυλλα, έκαναν τελετές για τους νεκρούς, θυσίαζαν ζώα, έκαναν προσφορές και σπονδές και μετά τις νεκρικές τελετές και τις θυσίες ακολουθούσαν διασκεδάσεις και ευωχίες. Στα χρόνια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας τα Rosalia μεταφέρθηκαν στη Βαλκανική και τη Μικρά Ασία. Η λέξη «Ρουσάλια» είναι παραφθορά της λατινικής λέξης Rozalia (Ροζάλια), που με τη σειρά της προέρχεται από τη λατινική λέξη Rosa, (ροζα) που σημαίνει ρόδο, τριαντάφυλλο.

Ρουσάλια - ένα πανάρχαιο ταφικό έθιμο - 3

Με την επικράτηση του Χριστιανισμού το ταφικό έθιμο εντάχθηκε στη χριστιανική λατρεία μαζί με άλλα πολλά καθ’ότι δεν ήταν εύκολο να ξεριζωθούν από τη συνείδηση του λαού συνήθειες και λατρείες αιώνων. Οι Βυζαντινοί διατήρησαν την γιορτή των ψυχών, και συνέχισαν να επισκέπτονται τους χώρους ταφής, με διάφορες αλμυρές και γλυκές προσφορές. Το αξιοθαύμαστο είναι πως το έθιμο τούτο αφού διήνυσε πορεία εκατοντάδων αιώνων, άντεξε και έφθασε ως τις ημέρες μας, σχεδόν αλώβητο. Σε διάφορα μέρη της πατρίδας μας, όπως την γειτονική μας Καστοριά (χωριό Γέρμα), στον Αυλώνα και το Μαρκόπουλο Αττικής, στη Μεσσηνία, την Ορεινή Κορινθία, σε πολλά ποντιακά χωριά αλλά και σε πολλές χώρες των Βαλκανίων, λατρεύονται τα Ρουσάλια ή Αρουσάλια, η Σάια, το ψυχοσάββατο και την Κυριακή της Πεντηκοστής, με κάποιες τοπικές παραλλαγές.

Υ.Γ.: Το έθιμο τελούνταν στην Τοπική Κοινότητα Δροσοπηγής μέχρι πρόσφατα από το ιερέα του χωριού τον παπα Στέριο Γκέλια, ατόφιο. Μετά τον θάνατό του, χρόνο με το χρόνο, το έθιμο ατόνησε. Έμεινε μόνο το τελευταίο κομμάτι. Αυτό το πανηγυρικό αντάμωμα, των ζωντανών με τις ψυχές των αγαπημένων τους στα κοιμητήρια, την Κυριακή της Πεντηκοστής, που οι Βλάχοι της Δροσοπηγής το αποκαλούν Ρουσάλια και οι αρβανίτες Σάια(ε).

Save

Save